سال نهم هجرت نازل شده است . راه جمع ميان اين روايات بدين گونه است كه بگوييم : آخرين سورهء كامل سورهء نصر است وآخرين سورهء به اعتبار آيات نخستين آن ، سورهء برائت است . امّا آيهء « وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . . . » « 1 » طبق روايت ماوردى در منى به سال حجة الوداع نازل گرديد « 2 » . بنابراين نمىتواند آخرين آية باشد ، زيرا آيهء « اكمال » پس از بازگشت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله از حجة الوداع در غدير خم بين راه نازل شده است . پس گفتهء ابن واضح يعقوبي ، صحيح‌تر به نظر مىرسد ؛ زيرا سورهء برائت ، پس از فتح مكة ، در سال نهم هجرت وسورهء مائده در سال دهم هجرت ( سال حجة الوداع ) نازل شده است . علاوة بر آن ، سورهء مائده مشتمل بر يك سرى احكام است كه پايان جنگ واستقرار اسلام را مىرساند . به‌ويژه آيهء « اكمال » كه از پايان كار رسالت خبر مىدهد وبا آخرين آية در آخرين سوره تناسب دارد . پس آخرين سورهء كامل ، سورهء نصر است كه در عام الفتح نازل شد وآخرين آية كه پايان كار رسالت را خبر مىدهد ، آيهء « اكمال » است . گرچه ممكن است به اعتبار آيات الاحكام ، آخرين آية : « وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ » « 3 » باشد كه در سورهء بقره ضبط وثبت شده است . سوره‌هاى مكي ومدنى وفوايد شناخت آن‌ها يكى از مسايل مهم علوم قرآني ، مسئله شناخت سوره‌هاى مكي ومدنى است . تشخيص آن‌ها به دلايل ذيل ضروري است : 1 . شناخت تاريخ ومخصوصا تسلسل آيات وسور وتدريجي بودن نزول آن‌ها ، از طريق شناخت سوره‌هاى مكي از مدنى است . انسان پيوسته در اين جست‌وجوست تا هر حادثهء تاريخي را بشناسد ، در چه زماني ودر كجا اتفاق افتاده ، عوامل وأسباب پديدآورندهء آن چه بوده است . بدين طريق دانستن سوره‌ها وآيه‌هاى مكي وتشخيص آن‌ها از آيه‌ها وسوره‌هاى مدنى از اهميت بسزايى در فهم تاريخ

--> ( 1 ) بقره 2 : 281 . ( 2 ) تفسير ماوردى ( النكت العيون ) ج 1 ، ص 63 . زركشى البرهان ؛ ج 1 ، ص 186 . ( 3 ) بقره 2 : 281 .